Türk Girişimciler İçin Rusya ve BDT Ülkelerine Tarımsal İhracat Rehberi

Türkiye, güçlü tarımsal üretim kapasitesi ve gelişmiş işleme altyapısı sayesinde Orta Asya ve Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) ülkelerine ihracat alanında önemli fırsatlar sunmaktadır. Bu makale, Rusya ve BDT ülkelerinde iş yapmak isteyen Türk tarım ihracatçıları için mevcut pazar dinamiklerini, avantajları ve stratejik önerileri içermektedir.

Orta Asya Pazarı: Büyüyen Bir Hedef

Orta Asya pazarı, Türkiye’nin bölgesel ticaret merkezlerinden biri olma hedefine katkı sağlayan büyüme potansiyeline sahip stratejik bir ekonomik bölgedir. İtalya’nın 2024 yılında Türkiye’ye yaptığı 17,6 milyar euroluk ihracat ve Orta Asya ülkelerine yaptığı 2,16 milyar euroluk ihracat bu bölgeye olan dış ticaret ilgisini ortaya koymaktadır.

Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası (EBRD) verilerine göre Orta Asya bölgesinin 2025-2026 yılları arasında ortalama yüzde 5,4 büyümesi bekleniyor. Buna karşın Türkiye’nin aynı dönemde büyüme oranı yüzde 2,8 ila 3,5 olarak öngörülüyor. Bu durum Türk ihracatçıları için hem fırsat hem de rekabet baskısı anlamına gelmektedir.

Türkiye’nin Tarımsal Üretim Altyapısı ve Rekabet Üstünlükleri

Üretim Kapasitesi

Türkiye, küresel tarım üretiminde 10. sırada yer almakta; ülke topraklarının %50’si ekilebilir arazilerden oluşmakta ve iş gücünün %25’i tarım sektöründe çalışmaktadır. Tarım, Türkiye GSYH’sinin %5’inden fazlasını oluştururken, toplam ihracatın da %10’undan fazlasını kapsamaktadır.

Devlet tarafından 2024 yılında çiftçilere 380 milyar lira tarım desteği sağlanmıştır. Başlıca üretim kalemleri şu şekildedir:

• kayısı ve fındık: dünyada lider üretici
• 2025 tahmini buğday üretimi: 19,6 milyon ton
• arpa: 7,5 milyon ton
• mısır: 8,5 milyon ton
• şeker pancarı, domates, pamuk ve çeşitli meyve-sebzeler

İhracat Altyapısı ve İşleme Potansiyeli

Türkiye, tarımsal ihracat için güçlü bir işleme altyapısına sahiptir. Mevcut 19 Serbest Ticaret Bölgesi (STB), vergi muafiyetleri, gümrüksüz işleme olanakları ve lojistik kolaylıklar sunarak ihracatçıları desteklemektedir.

2024 yılında STB’lerden yapılan toplam 2 milyar dolar tarım ihracatının 1.193 milyar dolarlık kısmını işlenmiş tarım ürünleri oluşturmuştur.

Ayrıca, Dahilde İşleme Rejimi (DIR) ile Türk firmaları, ithal ettikleri ham tarım ürünlerini Türkiye’de işleyip katma değerli hale getirerek yeniden ihraç edebilmektedir. Şu örnekler bu avantajı öne çıkarmaktadır:

• un ihracatı: 1,2 milyar dolar
• rafine ayçiçek yağı ihracatı: 1 milyar dolar

Orta Asya Ülkelerinde Pazar Yapısı ve Talep

Özbekistan

33 milyonluk nüfusu ve 27 milyon hektar tarım arazisiyle Özbekistan, bölgedeki en büyük pazar konumundadır. Başlıca üretim kalemleri buğday, yağlı tohumlar, pamuk ve meyve–sebzelerdir. Ürün ihracatında üzüm, vişne ve pamuk öne çıkmaktadır.

Ülkede sulama sistemleri ve tarımsal verimlilik artırma çalışmaları EBRD yatırımlarıyla desteklenmektedir. 2017’den bu yana EBRD, yaklaşık 3 milyar euroluk 90 projeye yatırım yapmıştır.

Kırgızistan

Kırgızistan, 6.2 milyonluk nüfusu ve 10 milyon hektarlık tarım alanı ile önemli bir üretici ülkedir. Dağlık yapısı nedeniyle taşımacılık zor ancak su kaynakları bakımından avantajlıdır. Ülkede üretilen başlıca ürünler sebze, pamuk ve kuru meyvelerdir.

EBRD, traktör üretimi ve tarımsal mekanizasyon alanında yatırımlar gerçekleştirmiştir. 2017’den bu yana toplam 179 milyon euroluk 70 proje desteklenmiştir.

Tacikistan

EBRD, 2015’ten bu yana Tacikistan’da 73 projeye 509 milyon euro yatırım yapmıştır. Bu da ülkenin tarım geliştirilebilirliği açısından öncelikli pazar olduğunu göstermektedir.

Bölgesel Ticaret Akışları ve Lojistik

Kazakistan 2024-2025 döneminde 12,4 milyon ton tahıl ve un ihraç ederek bölge içi tarım ticaretinde kilit oyuncu olduğunu göstermiştir. Bazı artış oranları şunlardır:

• Özbekistan’a ihracat: %28,2 artış (4.338 milyon ton)
• Tacikistan’a: %39,2 artış (1.446 milyon ton)
• Kırgızistan’a: %155 artış (398 bin ton)

Bu veriler, bölgedeki tahıla olan yoğun talebi doğruladığı gibi, Türk firmalar için entegre ticaret yolları açısından fırsatlar oluşturmaktadır.

Türkiye’nin Hububat ve Tahıl İhracat Görünümü

2025 yılında Türkiye’nin buğday üretimi, kuraklık nedeniyle son beş yıl ortalamasının %3 altında kalmıştır. Arpa üretimi %6 azalmıştır. 2025/26 döneminde tahıl ihracatının 5.4 milyon ton olacağı tahmin edilmekte; bu da beş yıllık ortalamanın %18 altındadır.

Bununla birlikte, Toprak Mahsulleri Ofisi satın alma fiyatlarını yükselterek sektörü desteklemektedir:

• durum buğdayı alım fiyatı: 2024’e göre %35 artış
• ekmeklik buğday fiyatı: %46 yükselmiştir

Ancak en büyük ihracat pazarı Irak’ın yerel değirmencilik kapasitesini artırması nedeniyle talepler düşmekte; Afrika ve Yakın Doğu’da ise Mısır rekabeti Türk un ihracatını zorlamaktadır.

Türk Girişimcilere Stratejik Öneriler

Öncelikli Sektörler

Uluslararası kalkınma ajansları Orta Asya’da tarım ve gıda işleme sektörlerini öncelikli yatırım alanları olarak belirlemiştir. Bu kapsamda, ham madde ihracatından çok işlenmiş ürünlere odaklanmak Türk ihracatçılar için daha avantajlıdır.

Finansman ve Kalkınma Projeleri

EBRD, Dünya Bankası ve ikili iş birlikleri üzerinden sağlanan fonlar; sulama sistemleri, iklim dostu tarım, ve agro-endüstriyel altyapı geliştirme alanlarında yoğunlaşmaktadır. Bu alanlara yönelik ürün ve teknoloji sunan Türk firmaları bölgeye entegre olabilir.

Coğrafi Avantaj ve Lojistik

Türkiye’nin Orta Asya’ya olan coğrafi yakınlığı, nakliye maliyetleri bakımından rekabet avantajı sağlamaktadır. 2024 yılında Kazakistan’dan Türkiye’ye yeniden tahıl sevkiyatlarının başlaması, hareketlenen ticaret koridorlarını göstermektedir.

Rekabetçi Konumlandırma

Türk ihracatçılar, hammadde bazlı rekabette Rusya, Kazakistan ve Ukrayna gibi üreticilerle fiyat açısından baş edemeyebilir. Ancak katma değerli işlenmiş ürün ihracatıyla Türkiye bu noktada kendine özel bir alan yaratabilir. DIR uygulamaları ile Orta Asya’dan tedarik edilip Türkiye’de işlenen ürünlerin üçüncü ülkelere ihracatı bile mümkündür.

Sonuç

Orta Asya ve BDT ülkeleri, güçlü ekonomik büyüme, tarımsal yatırım potansiyeli ve artan ithalat talebiyle Türk tarım ihracatçıları için yüksek potansiyele sahip pazarlardır. Türkiye’nin mevcut altyapısı ve politik öncelikleri dahilinde; gıda işleme, tarım makineleri, sulama teknolojileri gibi alanlarda bölgeye yönelik stratejik girişimler, önemli avantajlar sağlayabilir.

Türk girişimciler için bu pazarlarda uzun vadeli ilişkiler kurmak, yerel aktörlerle iş birlikleri yapmak ve bölgesel kalkınma projeleriyle entegre olmak sürdürülebilir başarı için kritik adımlardır.